De filosoof Slavoj Zizek heeft in 2008 gewezen op het merkwaardige verband tussen de opkomst van een nieuw fundamentalisme in Islam en Christendom enerzijds en de opkomst van een nieuw, vulgair maar zeer agressief atheïsme anderzijds.
Dat is een mooi voorbeeld van dialectisch denken. Een nieuwe trend binnen de twee grootste religies van de wereld roept een tegenbeweging op. Maar die tegenbeweging spiegelt bepaalde kenmerken van wat zij bestrijdt.
Het moderne fundamentalisme is zeer sterk politiek gemotiveerd en tooit zich met anti-westerse, anti-kolonialistische etc motieven. Juist de wetenschappelijke rationaliteit wordt in deze vormen van fundamentalisme bestreden. In de VS woedt opnieuw het oude debat tussen evolutie en creationisme; binnen de Islam vinden we een sterke nadruk op de irrationaliteit van Gods wil die men eenvoudig te gehoorzamen heeft. In het spoor van het nieuwe atheïsme vinden we dan ook datzelfde politieke motief: een verdediging van de oorlog tegen Irak, van de noodzaak om de olietoevoer naar het Westen veilig te stellen, een harde verdediging van de wetenschappelijke rationaliteit als enige vorm van redelijkheid etc. Het gaat om al te simplistische en daardoor vulgaire opvattingen. Over God als oorzaak die rationeel niet nodig is bij voorbeeld. Alsof Christenen op grond van hun Bijbel ooit God als “oorzaak” in moderne zin moesten begrijpen. Dergelijke opposities zijn vulgair te noemen, en er zit een grote onnadenkendheid aan beide kanten van dit debat.
Zizek noemt dit nieuwe atheïsme echter vulgair om nog een andere reden. Het keert zich tegen het Christendom door eerst een karikatuur te maken van het Christelijk geloof en haar Bijbelse bronnen en daarop al haar pijlen te richten. Een platte materialistische wereldvisie is daarvan het fundament.
Karikatuur? Ontleend dan toch zeker aan de even feitelijke als verwerpelijke fundamentalistische vorm van het Christendom. Zeker. Maar waarom is dat dan “het” Christendom bij uitstek?
Wanneer redelijk denkende Christenen een modernere weg inslaan, wordt hen verweten dat ze zich met trucjes eruit draaien. Wie de Bijbel niet letterlijk-fundamentalistisch leest, inclusief de leer van een 6000 jaar oude aarde, heeft slechts een individuele manier van lezen die niet representatief is voor het Christendom. Wie zijn geloof formuleert met behulp van de filosofie van vorige eeuwen, wil eenvoudig niet met de moderne wetenschap rekening houden etc. Alsof het om de keuze gaat tussen fundamentalistisch Christendom en atheisme. Zijn er dan geen grijstinten in dit atheisme?
Zizek verklaart waarom niet: omdat het Nieuwe Atheïsme gevoed wordt door precies dezelfde gevoelens van superioriteit en uitverkorenheid als sommige van hun zelf verkozen vijanden. Onder de oppervlakte van een rationeel debat, gaat de haat schuil. Daardoor is het atheïsme zo geschikt om de religie van de godlozen te worden.
